Instituti për Bashkitë e Shqipërisë ka dorëzuar komente dhe rekomandime për projektbuxhetin e pushtetit vendor për vitin 2027, duke theksuar se financimi i parashikuar nuk reflekton ende kostot dhe sfidat e reformës territoriale, që parashikon kalimin nga 61 në 46 bashki. Në dokumentin dërguar Komisionit për Ekonominë, Punësimin dhe Financat, Instituti vlerëson rritjen e financimit dhe garantimin e vijimësisë së shërbimeve bazë, por nënvizon se buxheti i 2027 nuk mund të trajtohet si një buxhet i zakonshëm për shkak të tranzicionit strukturor.
Instituti kërkon që, përveç financimit të 61 bashkive derisa ato ushtrojnë funksionet ligjore, qeveria të parashikojë edhe kostot e tranzicionit drejt strukturës së re, kursimet e pritshme dhe mënyrën e përmirësimit të shërbimeve për qytetarët. Sipas analizës, transferta e pakushtëzuar totale për pushtetin vendor parashikohet të arrijë 49.4 miliardë lekë në 2027, nga 47.3 miliardë lekë në projektbuxhetin e 2026, me një rritje nominale rreth 2.4%. Instituti paralajmëron se kjo rritje nuk garanton automatikisht më shumë autonomi financiare, investime apo përmirësim shërbimesh, dhe rekomandon një ndarje të qartë midis rritjeve që vijnë nga detyrimet ligjore, efekti i pagave dhe financimi i ri për autonominë vendore.
Një problem i identifikuar është formula e shpërndarjes së fondeve, e ndërtuar mbi 61 bashkitë aktuale; Instituti kërkon publikimin e një simulimi të ri për 46 bashkitë për të identifikuar përfituesit dhe bashkitë që mund të humbasin financime pas riorganizimit. Mungesa e një bilanci financiar të reformës evidenton mungesën e detajeve mbi kostot e konsolidimit, detyrimet që do të trashëgohen, shpenzimet për riorganizimin administrativ dhe kursimet reale.
Si zgjidhje, rekomandohet hartimi i një Plani Financiar të Tranzicionit 2027–2029, me inventar të aseteve, kontratave, detyrimeve, personelit, projekteve në vazhdim dhe burimeve të financimit për kostot njëherëse. Instituti kërkon gjithashtu që bashkimi i bashkive të shoqërohet me rritje produktiviteti, forcim kapacitete profesionale dhe përmirësim të shpejtësisë së shërbimeve. Mes rekomandimeve shtesë janë rritja e financimit për zonat rurale dhe malore, standarde konkrete sektoriale dhe rishikim i grantit të performancës prej 200 milionë lekësh, për t’u përshtatur me hartën e re territoriale. Ministria e Financave dhe institucionet përgjegjëse duhet të raportojnë gjatë 2027 mbi shpenzimet e tranzicionit, kursimet e realizuara, ndryshimet në personel, investimet sipas territoreve dhe cilësinë e shërbimeve publike. Instituti saktëson se suksesi i reformës duhet të matet nga ndikimi në cilësinë, aksesin dhe koston e shërbimeve për qytetarët, jo vetëm nga reduktimi i numrit të bashkive.