Foreign Policy Journal publikoi një analizë nga Timothy Mason mbi reformën në drejtësi në Shqipëri, duke u ndalur në funksionimin e SPAK-ut, përdorimin e paraburgimit dhe rastin e kryebashkiakut të Tiranës, Erion Veliaj. Artikulli shqyrton dekadën e fundit të ndryshimeve institucionale, vendimet e Gjykatës Kushtetuese dhe pasojat që reforma ka sjellë në punën e institucioneve të drejtësisë.
Mason rikthen se më 15 shtator Gjykata e Lartë lejoi vazhdimin e paraburgimit të Veliajt, i cili prej vitit 2015 është kryebashkiak dhe ka qëndruar mbi 19 muaj në paraburgim pa dënim. Gjykata Kushtetuese më parë kishte gjetur të papërshtatshme arsyetimet e Gjykatës së Lartë, ndërsa në fund Gjykata e Lartë e konfirmoi paraburgimin pa dhënë ende arsyetimin e plotë. Autor i shkrimit vë në dukje se kjo situatë tregon një sistem prokurorial shumë të fuqishëm, që ndonjëherë i shpëton edhe vërejtjeve të gjyqtarëve kushtetues.
Analiza përshkruan historikun: në 2016 Shtetet e Bashkuara dhe BE nxitën krijimin e SPAK-ut si trup i pavarur kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, me pritshmërinë se do të forconte shtetin e së drejtës. Procesi i vetingut largoi ose dorëhoqi nga detyra shumë gjyqtarë dhe prokurorë për pasuri të pajustifikuara apo lidhje me krimin, për të cilën Mason njohu arritjen. Megjithatë, ai vë në dukje se pas “spastrimit” nuk erdhi domosdoshmërisht një sistem që i nënshtrohet ligjit; SPAK-u po bëhet një makineri e fuqishme dhe jo gjithmonë e llogaridhënshme.
Reforma shfaq probleme praktike: ngarkesa e çështjeve në gjykata është rritur nga rreth 16.000 në rreth 200.000, pritjet për vendime arrijnë deri në 15 vite, dhe mbi gjysma e të burgosurve mbahen në paraburgim. Mason citon shqetësimin për përdorimin e paraburgimit për të përmbysur vullnetin e votuesve, siç argumentojnë kritikët në rastin e Veliajt; SPAK e arrestoi në shkurt 2025 për korrupsion dhe pastrim parash, ndërsa ai mohon akuzat dhe iu mohua qasja në pjesë të provave.
Analiza përmend se Këshilli Bashkiak tentoi ta shkarkonte Veliajin pa dënim, por Gjykata Kushtetuese rrëzoi shkarkimin. Disa gjyqtarë kushtetues kritikuan edhe kushtet e mbajtjes së tij. Mason argumenton se mungesa e llogaridhënies së aparatit antikorrupsion minon shtetin e së drejtës dhe ka kosto ekonomike: megjithëse Indeksi i Perceptimit të Korrupsionit përmirësohet (nga 37 në 42) dhe investimet amerikane rriten, Shqipëria mbetet e vështirë për të bërë biznes për shkak të korrupsionit në prokurime, ekonomisë informale dhe zbatimit të dobët të kontratave. Në përmbledhje, autori pyet nëse reforma ka arritur të krijojë një sistem që respekton ligjin, duke vënë në dyshim efektet e saj pas rastit të Veliajt.
