Tërmeti i 26 nëntorit 2019 ishte një nga tragjeditë më të mëdha që ka goditur Shqipërinë në dekadat e fundit. Qindra familje humbën shtëpitë, ndërsa shteti shqiptar mobilizoi miliarda lekë për programin e rindërtimit. Por ndërsa qytetarët prisnin shtëpitë dhe objektet e reja, kompanitë e ndërtimit nisën garën për kontratat e mëdha publike. Në këtë histori shfaqet edhe emri i kompanisë Shijaku, një prej grupeve të njohura në sektorin e ndërtimit dhe infrastrukturës.
Një prej rasteve që kërkon vëmendje është ai i Thumanës. Sipas një investigimi të publikuar nga News24 në vitin 2024, bashkimi i operatorëve “Shijaku & Co 1 Rroku Konstruksion Tiranë” u shpall fitues për ndërtimin e njësive të banimit në zonën e re për zhvillim në Thumanë. Bëhej fjalë për objektet 11, 12, 13 dhe 14, me një fond limit prej rreth 454 milionë lekësh, ose afërsisht 4.5 milionë euro.
Shifra është e konsiderueshme. Por ajo që e bën këtë kontratë edhe më interesante është fakti se, sipas të njëjtit raportim mediatik, emri i këtij bashkimi operatorësh përmendet në një dosje të SPAK. Kjo nuk do të thotë se kompania apo administratorët e saj janë shpallur fajtorë. Por fakti që emri i tyre shfaqet në kontekstin e një hetimi të Prokurorisë së Posaçme është një element që kërkon transparencë dhe verifikim të plotë.
Pyetja e parë është e thjeshtë: pse është përmendur Shijaku në dosjen e SPAK?
Kjo është një pyetje që nuk mund të marrë përgjigje nga titujt e portaleve apo nga deklaratat politike. Përgjigjja duhet kërkuar në vetë dokumentin e SPAK-ut. Duhet parë se çfarë veprimi i atribuohet kompanisë, nëse bëhet fjalë vetëm për një referim procedural, për një marrëdhënie kontraktore, apo për një element tjetër të hetimit.
Por historia nuk mbaron këtu.
Në dokumentet e prokurimit publik del edhe një tjetër element që meriton të analizohet. Në një procedurë tjetër të Fondit Shqiptar të Zhvillimit, bashkimi “Shijaku & Co 1 Rroku Konstruksion Tiranë” u skualifikua për shkak të çështjes së kapaciteteve të deklaruara. Sipas dokumentacionit të tenderit, të njëjtat makineri dhe i njëjti staf ishin deklaruar edhe për kontratën e Thumanës, e cila tashmë ishte lidhur.
Ky nuk është një interpretim gazetaresk. Është një element që del nga dokumentacioni i procedurës. Dhe pikërisht për këtë arsye lind një pyetje e fortë: si mund të deklarohen të njëjtat kapacitete njerëzore dhe teknike për disa kontrata, kur ato kapacitete ishin angazhuar tashmë në një kontratë tjetër?
Kjo pyetje nuk është provë e ndonjë shkeljeje penale. Por është një çështje që duhet sqaruar, veçanërisht kur bëhet fjalë për kontrata të financuara me para publike.
Në rastin e Thumanës, kontrata prej rreth 4.5 milionë eurosh ishte pjesë e programit të rindërtimit. Pra, paratë nuk ishin para të një investitori privat. Ishin para publike, të administruara në kuadër të një programi shtetëror për rindërtimin e zonave të goditura nga tërmeti.
Pikërisht për këtë arsye, transparenca duhet të jetë maksimale. Qytetarët kanë të drejtë të dinë se sa ishte oferta fituese, sa ishte fondi limit, sa kompani morën pjesë, kush u skualifikua, përse u skualifikua dhe nëse kontrata u realizua sipas kushteve të përcaktuara në dokumentet e tenderit.
Duhet parë gjithashtu nëse pati shtesa kontrate, ndryshime të projektit, vonesa, penalitete apo pagesa shtesë. Duhet parë kush mbikëqyri punimet, kush i certifikoi situacionet dhe kush dha garancinë se pallatet ishin ndërtuar sipas standardeve të kërkuara.
Sepse rindërtimi pas tërmetit nuk ishte thjesht një projekt ndërtimi. Ishte një emergjencë kombëtare dhe një nga transfertat më të mëdha të parave publike drejt sektorit privat në historinë e viteve të fundit.
Në këtë kontekst, rasti Shijaku meriton një vëmendje të veçantë.
Kompania nuk shfaqet vetëm në projektet e rindërtimit. Shijaku Group deklaron aktivitet në ndërtim, prodhim materialesh ndërtimi, energji, hidrocentrale, karburante, hoteleri, gurore dhe pasuri të paluajtshme. Grupi deklaron gjithashtu investime në projekte turistike dhe në Gjirin e Lalëzit.
Kjo do të thotë se kemi të bëjmë me një grup biznesi që ka shtrirje në disa sektorë dhe që, paralelisht me aktivitetin privat, është përfshirë edhe në kontrata të financuara nga buxheti i shtetit.
Dhe pikërisht këtu investigimi duhet të shkojë më thellë.
Duhet ndjekur gjurma e çdo kontrate. Duhet krahasuar fondi limit me ofertën. Duhet parë konkurrenca. Duhet identifikuar çdo bashkim operatorësh. Duhet parë se cilat kompani kanë qenë partnerë dhe çfarë kapacitetesh kanë deklaruar. Duhet analizuar se sa para janë paguar realisht dhe çfarë është ndërtuar me to.
Dhe mbi të gjitha, duhet hapur dokumenti i SPAK-ut.
Sepse titulli “Shijaku përmendet në dosjen e SPAK” është vetëm fillimi. Ajo që ka rëndësi për publikun është të mësojë pse përmendet, në çfarë konteksti dhe çfarë roli i atribuohet.
Gazetaria nuk duhet të dënojë askënd pa vendim gjykate. Por gazetaria ka detyrimin të bëjë pyetjet që institucionet dhe kompanitë duhet t’u përgjigjen.
Në rastin e Shijakut, pyetja është e drejtpërdrejtë:
Si u fitua kontrata miliona euroshe e Thumanës, si u përdorën kapacitetet e deklaruara për realizimin e saj dhe pse emri i bashkimit që mori këtë kontratë shfaqet në dosjen e SPAK?
Përgjigjja nuk duhet të vijë nga propaganda e kompanisë dhe as nga aludimet e kundërshtarëve të saj.
Duhet të vijë nga dokumentet.
Dhe nëse dokumentet tregojnë se gjithçka është bërë sipas ligjit, atëherë Shijaku ka të drejtë ta thotë këtë me zë të lartë.
Por nëse dokumentet tregojnë të kundërtën, atëherë paratë e rindërtimit dhe përgjegjësit për administrimin e tyre duhet të përballen me përgjegjësinë përkatëse.
Sepse pas 4.5 milionë eurove të Thumanës nuk është thjesht një kontratë. Janë paratë e shqiptarëve.
