Kundërshtimet për Reformën Territoriale shoqërohen me iniciativa për referendumet vendore, por Shqipëria nuk ka histori të zhvillimit të tyre. Profesori i së drejtës në Universitetin “Aleksandër Xhuvani”, Robert Gajda, në një intervistë për Top Channel sqaron procedurën dhe problemet që hasen.
Sipas tij, kuadri ligjor për referendume ka disa mangësi: është kryesisht i orientuar drejt referendumeve të përgjithshme, por parashikon edhe rregulla për referendume vendore. Për të nisur një referendum vendor kërkohet mbledhja e 20,000 firmave ose e 10% të personave me të drejtë vote në bashkinë ose qarkun përkatës. Më pas formohet një grup organizator prej 12 vetash, i cili formulon çështjen dhe kërkon formularët nga Komisioni Qendror i Zgjedhjeve për mbledhjen dhe verifikimin e firmave. Pas verifikimit mund të organizohet referendumi; këto përbëjnë rregullat minimale operacionale, sipas Gajdës.
Ai thekson dy pengesa kryesore: mangësitë në legjislacion dhe mungesa e praktikës së referendumit në shoqëri. Shqipëria ka përdorur shumë pak instrumentin e referendumit, duke përmendur se referendume të përgjithshme janë zhvilluar shumë pak gjatë historisë demokratike; për referendume vendore ai thotë se, të paktën në dijeninë e tij, nuk ka pasur ndonjë të tillë. Ka pasur përpjekje dhe nisma, por nuk është realizuar ndonjëherë. Për më tepër, rregulloret e brendshme të pushtetit vendor zakonisht nuk përmbajnë udhëzime të detajuara për zhvillimin e referendumeve vendore, gjë që e vështirëson organizimin.
Megjithatë, Gajda nuk e konsideron të pamundur zhvillimin e tyre; i vlerëson nismat si mundësi për qytetarët që të shprehin mendimin dhe si rast për ndërtimin e praktikes. Ai argumenton se zhvillimi i referendumeve do t’u japë organeve përgjegjëse mundësinë të fitojnë eksperiencë dhe të plotësojnë mangësitë e kuadrit ligjor.
Një veçanti e rëndësishme ligjore që përmendet është mungesa e një pragut të pjesëmarrjes: për të qenë fituese një alternativë (pro ose kundër) duhet të mbështetet nga më shumë se një e treta e të drejtave të votës së zonës përkatëse. Nëse ky numër minimal nuk arrihet, referendumi, edhe nëse zhvillohet, nuk arrin të shprehë vullnetin.
