Shpërbërja e sistemit të kontrollit të armëve bërthamore dhe skadimi i traktatit “New START” në vitin 2026 po krijojnë një ambient ndërkombëtar të paqëndrueshëm, rritjen e rreziqeve për një krizë bërthamore. Gjatë këtij vitit, dy ngjarje të rëndësishme pritet të kenë ndikim të madh: skadimi i New START më 5 shkurt dhe Konferenca e Rishikimit të Traktatit të Mospërhapjes Bërthamore (NPT) në prill.
Revcon, që mbahet çdo katër ose pesë vjet, është një mundësi për të forcuar NPT-në, por në dy konferencat e fundit, shtetet anëtare nuk arritën të dakordësojnë një dokument përfundimtar. Ky dështim është një shenjë që, sipas ekspertëve, mund të përsëritet në vitin e ardhshëm. Alexandra Bell, presidente e Buletinit të Shkencëtarëve Atomikë, e vlerëson situatën si të zymtë, duke shprehur shqetësim për domethënien e këtij Revcon.
Nga Rusia, Anton Khlopkov e përshkruan situatën si një “pikë çmontimi pothuajse të plotë” të sistemit të kontrollit, duke theksuar nevojën për ruajtjen e mekanizmave të mbetur. Skenari bërthamor komplikohet nga sulmet amerikane ndaj Iranit dhe testet bërthamore ruse, duke përfshirë edhe deklaratat e Donald Trump për rifillimin e testeve bërthamore.
Emmanuelle Matre thekson se sistemi i kontrollit, ndërtuar rreth marrëdhënieve Uashington-Moskë, është dobësuar nga avancimi teknologjik dhe nga fuqizimi i Kinës. Shtimi i rolit të Kinës në sistemin bërthamor sjell komplekse të reja. Analizat tregojnë se ndërlidhja e forcave bërthamore dhe konvencionale, së bashku me teknologjitë si armët hipersonike, po sjellin një transformim në konceptet e frenimit.
“New START” aktualisht është në rrezik të skadojë pa ndërrim, duke lënë shumë nga mekanizmat e tij pa funksion. Shtetet e Bashkuara, duke vlerësuar se traktati nuk i shërben interessave të tyre strategjike, mund të jenë të gatshme ta braktisin atë. Në anën tjetër, Kina, e cila refuzon bisedat trepalëshe për kontrollin e armëve, po zhvillon shpejt arsenalin e saj bërthamor.
Megjithatë, ekspertët paralajmërojnë se braktisja e traktatit nuk do të çojë menjëherë në rritje dramatike të armëve. Por në afat të gjatë, dobësimi i mjeteve të kontrollit rrit rrezikun e krizave bërthamore, veçanërisht në një botë me aftësi të kufizuara për menaxhim kolektiv. Pasojat e dobësimit të NPT-së do të ndikojnë në aftësinë e bashkësisë ndërkombëtare për të ofruar zgjidhje në raste krize.
