Prestigjozja britanike The Guardian sjell një portret të debatit që ka nxitur bumi i ndërtimeve në Shqipëri, përqendruar rreth librit 800-faqësh “The Albanian Files” që përmbledh rreth 500 projekte nga 60 studio arkitekture ndërkombëtare. Libri, i përshkruar nga Edi Rama si “dëshmi nga prapaskenat”, shfaq vizione për transformime urbane dhe turistike — kulla, rezorte bregdetare, hotel me xham pasqyrues në Gjirin e Gjipesë (MVRDV), zhvillim me teleferik dhe kullë në Ranë të Hedhun (Álvaro Siza), kulla betoni nga Valerio Olgiati, kompleksin Life Marina dhe resortin Atara nga Luca Dini, ndër projekte të tjera — por mungesa e studimeve shqiptare në libër dhe fshehtësia e shumë detajeve provokojnë kundërshti.
Kritikat përqendrohen te mungesa e transparencës në vendimmarrje, shkatërrimi i trashëgimisë, dëbimet e detyruara, ndikimi ndaj peizazheve të mbrojtura dhe rreziku i pastrimit të parave. Protestat masive, përfshirë manifestimet kundër projektit të Zvërnecit dhe Sazanit (i lidhur me një investim të mbështetur nga familja Trump), kanë vazhduar më shumë se 120 ditë dhe kanë sjellë dhunë dhe thirrje për dorëheqjen e Ramës. Një aktivitet promovues me biletë 200 euro nxiti zemërim publik, ndërsa pankarta lexoheshin “Arkitektë yje, shkoni në shtëpi!” dhe “Ku është publiku?”.
Proceset e lejeve janë kritikuar nga organizata si Citizens.al dhe grupi Architektët Shqiptarë, që publikuan një bazë të dhënash me projektet në shqip, duke akuzuar se një grup i ngushtë arkitektësh të huaj kontaktohen nga zyra e kryeministrit pa procedura konkurruese. Rama mohon akuzat dhe thotë se juritë janë të pavarura; ai argumenton se ligjet e 2015 dhe 2024 synojnë balancimin e mjedisit me zhvillimin ekonomik.
Shqetësimet ndërkombëtare përfshijnë edhe pastrimin e parave: raportime dhe organizata si Global Initiative identifikojnë sektorin e ndërtimit si të komprometuar; një raport 2020 vlerësonte 1.6 miliardë euro para të pista të kanalizuara në pronësi. SPAK ka ndërmarrë hetime dhe sekuestro, përfshirë 150 milionë euro pasuri, dhe ka çuar në burg investitorë të përfshirë në akuza të tjera.
Libri dhe dokumentet që përmban shfaqin tekstet e sinqerta të arkitektëve, të ndjerë si regjistrime të brendshme; disa arkitektë mbrojnë lirinë e punës, të tjerë tërhiqen duke shprehur shqetësime për procedurat jo-demokratike dhe pasqyrën e paqartë të pronësisë së tokës. Reinier de Graaf përfundon me një letër satirike për rolin e liderit në arkitekturë.
