Në juglindje të Turqisë, Göbekli Tepe përbën një prej zbulimeve më të rëndësishme arkeologjike të shekullit të fundit, duke ofruar një perspektivë të re mbi lindjen e qytetërimit njerëzor. Ky kompleks monumental, që daton rreth 11,500 vjet më parë, u zbulua në vitin 1994 nga arkeologu gjerman Klaus Schmidt. Ai ka ndryshuar rrënjësisht kuptimin tonë për shoqërinë e asaj periudhe.
Göbekli Tepe përmban kolona gjigante guri në formë T-je, disa prej të cilave arrijnë deri në 6 metra lartësi dhe peshojnë mbi 15 ton. Këto kolona janë shumë të zbukuruara me figura kafshësh dhe simbole misterioze, që dëshmojnë për një nivel të lartë artistik dhe kulturor, shumë më të avancuar se sa parashikohej për një shoqëri primitive gjuetarësh-mbledhës. Studiuesit e klasifikojnë këtë sit si kompleksi fetar më të vjetër të njohur, duke sjellë në vëmendje se ndërtimi i këtij tempulli ka ndodhur mijëra vite para zhvillimit të bujqësisë dhe vendbanimeve të përhershme.
Ky zbulim revolucionar sfidon teoritë tradicionale që sugjeronin se bujqësia dhe organizimi shoqëror e fetar kishin ardhur me radhë. Në vend të kësaj, Göbekli Tepe sugjeron se nevoja për besim dhe ritual mund të ketë qenë motivi që çoi njerëzit drejt krijimit të komuniteteve dhe, për pasojë, drejt bujqësisë. Një aspekt interesant është vendndodhja e tij në Gjysmëhënën Pjellore, pranë areve ku besohet se janë kultivuar drithërat e para.
Megjithatë, rreth vitit 8000 p.e.s., kompleksi u mbulua qëllimisht me dhe dhe u braktis, çka ngre pyetje në lidhje me arsyet pas këtij veprimi. Sot, UNESCO e ka shpallur këtë sit si Trashëgimi Botërore, duke e njohur si një nga vendet më të rëndësishme arkeologjike në botë. Gërmimet vazhdojnë, dhe çdo zbulim i ri trashëgon mistere mbi origjinën e qytetërimit, duke e bërë Göbekli Tepe një dritare ndaj fillimit të historisë njerëzore.
